Қурилиш
Қурилиш объектларида иш жойларини аттестация қилиш. Шовқин, тебраниш, чанг, микроиқлим баҳолаш.
Йўналиш ҳақида
Қурилиш соҳаси Ўзбекистон иқтисодиётининг энг хавфли тармоқларидан биридир. Қурилиш майдончаларида ишловчи ходимлар ҳар куни кўплаб зарарли ва хавфли ишлаб чиқариш омилларига дучор бўлади: қурилиш техникасидан шовқин, қўл механизациялашган асбоблардан тебраниш, қурилиш чанги, очиқ ҳавода ишлашда ноқулай микроиқлим, оғир жисмоний юклар ва баландликдан йиқилиш хавфи. Ўзбекистон Республикаси қонунчилигига кўра, иш жойларини аттестация қилиш мулкчилик шаклидан қатъи назар барча қурилиш ташкилотлари учун мажбурийдир. Бу бош пудратчилар, субпудрат ташкилотлари, қурилиш материаллари ишлаб чиқарувчи компаниялар, йўл-қурилиш корхоналарига тегишли. Аттестация ўтказиш даврийлик — камида беш йилда бир марта, шунингдек янги объектлар ишга туширилганда ёки технологик жараёнлар ўзгарганда. XAVFSIZ-HAYOT компанияси Ўзбекистон қурилиш соҳасида иш жойларини аттестация қилишда 30 йилдан ортиқ тажрибага эга. Бизнинг мутахассисларимиз қурилиш ишлаб чиқаришининг ўзига хос омилларини баҳолаш бўйича тайёргарликдан ўтган, жумладан қурилиш техникасидан шовқин ва тебраниш даражаларини ўлчаш, қурилиш чанги ва пайвандлаш аэрозоллари концентрациясини аниқлаш, меҳнат оғирлиги ва кучланишини баҳолаш. Иш йиллари давомида биз Ўзбекистон бўйлаб 300 дан ортиқ қурилиш объектларида аттестация ўтказдик: Тошкентдаги баланд қаватли уй-жой қурилишидан Навоий ва Бухородаги саноат объектларигача.
Қурилиш объектлари турлари
Уй-жой қурилиши
Кўп қаватли турар-жой мажмуалари, индивидуал уй-жой қурилиши, коттеж посёлкалари. Асосий зарарли омиллар: баландликда ишлаш (монтажчилар, ғиштчилар), бетон аралаштирувчилар ва кранлардан шовқин (85-95 дБ), виброзичлагичлардан тебраниш, пардозлаш ишларида қурилиш чанги. Баландликда ишловчилар учун меҳнат шароитлари класси — травмохавфлилик бўйича 3.2-3.3.
Саноат қурилиши
Заводлар, фабрикалар, ишлаб чиқариш цехлари, омбор мажмуалари. Кенг кўламли пайвандлаш ишлари (пайвандлаш аэрозоллари, УБ-нурланиш), оғир металл конструкцияларни монтаж қилиш (травмохавфлилик), юк кўтариш механизмлари билан ишлаш хос. Юкларни қўлда ташишда меҳнат оғирлигини баҳолашга юқори талаблар. Пайвандчилар меҳнат шароитлари класси — 3.2-3.3.
Йўл қурилиши
Автомобил йўллари, кўприклар, йўл ўтказгичлар, туннеллар. Ўзига хос омиллар: иссиқ асфалт билан ишлаш (ҳарорат 150°C гача, битум буғлари), асфалт ётқизувчилар ва каткалардан шовқин (90-100 дБ), йўл техникасидан тебраниш, эски қопламани фрезерлашда чанг. Ҳаракатланаётган транспорт шароитида ишлаш. Меҳнат шароитлари класси — кимёвий омил ва микроиқлим бўйича 3.2-3.3.
Ер ости қурилиши
Метрополитен, ер ости ўтишлари, коллекторлар, шахта иншоотлари. Қурилишда энг зарарли меҳнат шароитлари: кислород етишмаслиги, газланганлик, юқори намлик, табиий ёритилганлик йўқлиги, қулаб тушиш хавфи. Ишларни бошлашдан олдин ҳаво таркибини мажбурий назорат қилиш. Меҳнат шароитлари класси — 3.3-3.4, ўтказувчилар учун — муддатидан олдинги пенсия ҳуқуқи.
Пардозлаш ишлари
Сувақ, бўёқ, плитка, гипсокардтон ишлари. Зарарли омиллар: қурилиш чанги (гипс, цемент, кварц), эритувчилар ва бўёқ-лак материалларининг буғлари (толуол, ксилол, уайт-спирит), мажбурий иш ҳолати (чўнқайиб, қўлларни кўтариб). Силлиқлаш ва бўяшда респираторларни қўллаш мажбурий. Меҳнат шароитлари класси — 3.1-3.2.
Тупроқ ишлари
Чуқурликлар, хандақлар қазиш, ҳудудни текислаш. Хавфли омиллар: хандақлар ва чуқурликлар деворларининг қулаб тушиш хавфи (1,5 м дан чуқур бўлса маҳкамлаш талаб қилинади), ер ости коммуникациялари яқинида ишлаш (газ, электр), экскаваторлардан шовқин ва тебраниш. Тупроқни қўлда ишлов беришда меҳнат оғирлигини баҳолаш. Қулаб тушишда ҳаракатлар бўйича мажбурий кўрсатма.
Ўлчанадиган омиллар
Иш жойларини аттестация қилишда биз қуйидаги зарарли ишлаб чиқариш омилларини ўлчаймиз ва баҳолаймиз
Ишлаб чиқариш шовқини
Қурилиш техникаси ва ускуналаридан шовқин даражасини ўлчаш: бетон аралаштирувчилар (80-85 дБ), болғалар (95-105 дБ), айлана арралар (100-110 дБ), компрессорлар (85-95 дБ), минора кранлари (75-85 дБ). Қурилиш майдончаларида шовқин кўпинча ПДУ дан 1,5-2 марта ошади.
Қурилиш ишлари учун шовқин ПДУ — 80 дБА. 85 дБА даражада — 3.1 класс, 95 дБА — 3.2 класс, 105 дБА дан юқори — 3.3 класс. 80 дБА дан юқори даражада эшитиш органларини ҳимоя қилиш воситалари мажбурий.
Ишлаб чиқариш тебраниши
Қўл механизациялашган асбоблардан (перфораторлар, болғалар, силлиқлаш машиналари, виброзичлагичлар) маҳаллий тебраниш ва қурилиш техникаси операторлари иш жойларида (экскаваторлар, булдозерлар, каткалар) умумий тебранишни ўлчаш. Тебранишнинг узоқ муддатли таъсири тебраниш касаллигини келтириб чиқаради.
Маҳаллий тебраниш ПДУ — 126 дБ (вибротезлик 2 м/с). Операторлар учун умумий тебраниш ПДУ — 115 дБ. ПДУ дан 3 дБ гача ошиш — 3.1 класс, 6 дБ гача — 3.2 класс, 6 дБ дан ортиқ — 3.3 класс. Виброасбоб билан ишлаш вақти — сменанинг 2/3 қисмидан кўп эмас.
Қурилиш чанги
Турли хил қурилиш чанги концентрациясини ўлчаш: цемент чанги (бетон ишларида), кварц чанги (ғишт, бетон кесишда), гипс чанги (пардозлаш ишларида), ёғоч чанги (дурадгорлик ишларида), асбест чанги (эски конструкцияларни демонтаж қилишда). Силикоз келтириб чиқарадиган кварц чанги алоҳида хавфли.
Цемент чанги учун ПДК — 6 мг/м³, кварц чанги (SiO₂ > 70%) — 1 мг/м³, гипс чанги — 10 мг/м³, ёғоч чанги — 6 мг/м³, асбест чанги — 0,5 тола/мл. ПДК дан 2-5 марта ошиш — 3.1 класс, 5-10 марта — 3.2 класс.
Микроиқлим
Очиқ қурилиш майдончаларида ва иситилмаган биноларда микроиқлим параметрларини баҳолаш. Ўзбекистонда ёзда ҳаво ҳарорати +40-45°C га етади, бу иссиқлик уриши хавфини келтириб чиқаради. Қишда 0°C дан паст ҳароратда ишлаш махсус меҳнат ва дам олиш режимини талаб қилади. Ҳаво ҳарорати, шамол тезлиги, қизиган юзалардан иссиқлик нурланиши интенсивлиги ўлчанади.
Ўртача оғирликдаги ишлар (IIб) учун оптимал ҳарорат — 17-19°C. 32,5°C дан юқори ёки -15°C дан паст ҳароратда 3.1 класс, 35°C дан юқори ёки -20°C дан паст — 3.2 класс белгиланади. Экстремал ҳароратларда иситиш/совитиш учун регламентланган танаффуслар мажбурий.
Меҳнат оғирлиги
Қурилиш ишчиларининг жисмоний юкламаларини баҳолаш: кўтариладиган ва ташиладиган юкларнинг массаси, стереотипик ҳаракатлар сони, мажбурий иш ҳолати (эгилиш, тиззаларда ишлаш, қўлларни кўтариб). Қурилиш ишлари оғир категорияга киради — энергия сарфи 250-350 ккал/соат. Айниқса ғиштчилар, бетончилар, арматурачиларда юкламалар юқори.
Эркаклар учун бир марталик юк кўтариш — 30 кг гача (оптимал), 31-35 кг — 3.1 класс, 35 кг дан ортиқ — 3.2 класс. Сменада юкларнинг умумий массаси — 870 кг гача (оптимал). Сменада гавдани 100 мартадан ортиқ эгиш — 3.1 класс, 300 мартадан ортиқ — 3.2 класс.
Баландликда ишлаш
Баландликдаги иш жойларининг травмохавфлилигини баҳолаш: монтаж ишлари, том ишлари, фасад ишлари, қурилиш искалалари ва тахтапушталарда ишлаш. 1,3 м дан баланд жойда ишлаш суғурта тизимларини қўллашни талаб қилади. Тўсиқлар, искалалар, люлкалар, суғурта ускуналарининг ҳолати баҳоланади. Баландликдан йиқилиш — қурилишда ўлимга олиб келадиган жароҳатларнинг асосий сабаби.
1,3 дан 5 м гача баландликда тўсиқларсиз ишлаш — травмохавфлилик 2-класси, 5 дан 13 м гача — 3-класс, 13 м дан баланд — 3-класс (юқори хавф). Мажбурий: камида 1,1 м баландликда тўсиқлар, суғурта камарлари/боғичлари, каскалар. Суғурта ускуналарини кундалик текшириш.
Қурилишда аттестация қилмаслик учун жавобгарлик
Қурилиш соҳаси юқори ишлаб чиқариш жароҳатланиши даражаси туфайли Давлат меҳнат инспекциясининг алоҳида назорати остида. Иш жойларини аттестация қилмаслик жиддий оқибатларга олиб келади.
МАЪМУРИЙ ЖАВОБГАРЛИК (ЎзР МЖтК 49-моддаси):
ЖИНОИЙ ЖАВОБГАРЛИК (ЎзР ЖК 257-моддаси):
Ўлим ёки соғлиққа оғир зарар билан бахтсиз ҳодиса содир бўлганда, агар аттестация ўтказилмаган бўлса — раҳбар жиноий жавобгарликка тортилади. Қурилишда бу айниқса долзарб: баландликдан йиқилиш, конструкциялар қулаб тушиши, электр токи уриши.
ҚУРИЛИШНИ ТЎХТАТИШ: Давлат меҳнат инспекцияси ходимлар ҳаёти ва соғлиғига таҳдид туғдирадиган меҳнат муҳофазаси бузилишлари аниқланганда қурилиш ишларини 10 кунгача тўхтатиб қўйиш ҳуқуқига эга.
ОБЪЕКТНИ ҚАБУЛ ҚИЛИШДАН БОШ ТОРТИШ: Иш жойларини аттестация қилиш натижалари бўлмаса, давлат комиссияси қурилган объектни фойдаланишга қабул қилишдан бош тортиши мумкин.
МУҲИМ: Аттестация фақат қурилиш компанияси офисида эмас, балки ҳар бир қурилиш объектида ўтказилиши керак. Ҳар бир қурилиш майдони — бу баҳолашни талаб қиладиган алоҳида иш жойлари.
Қурилиш соҳаси ходимларига имтиёзлар
Ҳудудлар бўйича аттестация
Бутун Ўзбекистон бўйлаб иш жойларини аттестация қиламиз