Тез-тез бериладиган саволлар

Иш жойларини аттестация қилиш — бу зарарли ва хавфли ишлаб чиқариш омилларини аниқлаш мақсадида иш жойларидаги меҳнат шароитларини комплекс баҳолаш. У шовқин, вибрация, ёритилганлик, микроиқлим, кимёвий моддалар каби ишлаб чиқариш муҳити омилларини асбоблар ёрдамида ўлчаш, меҳнат оғирлиги ва интенсивлигини, шунингдек, ускуналар хавфсизлигини баҳолашни ўз ичига олади.

Ҳа, иш жойларини аттестация қилиш мулкчилик шакли (давлат, хусусий), ташкилий-ҳуқуқий шакли (МЧЖ, АЖ, ЯТТ), фаолият соҳаси ва ходимлар сонидан қатъи назар барча корхона ва ташкилотлар учун мажбурийдир. Бу талаб Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекси ва Вазирлар Маҳкамасининг 263-сонли қарорида мустаҳкамланган.

Режалаштирилган аттестация камида 5 йилда бир марта ўтказилади. Даврийлиги корхона томонидан мустақил белгиланиши мумкин, лекин кўрсатилган муддатдан кам бўлмаслиги керак. Шунингдек, меҳнат шароитлари ўзгарганда, янги ускуналар киритилганда, бахтсиз ҳодисалардан кейин ёки инспектор кўрсатмаси билан режадан ташқари аттестация ўтказилади.

Йўқ, аттестацияни мустақил ўтказиш мумкин эмас. Қонунга кўра, аттестация фақат синов лабораториязи ва малакали мутахассисларга эга аккредитацияланган ташкилот билан биргаликда ўтказилади. Корхона аттестация комиссиясини тузади, лекин асбоблар ёрдамида ўлчовларни фақат аккредитацияланган лаборатория ўтказади.

Меҳнат шароитлари синфи — бу ишлаб чиқариш омиллари зарарлилик даражасининг градацияси. 4 та синф мавжуд: 1-синф — оптимал шароитлар, 2-синф — рухсат этилган шароитлар, 3-синф — зарарли шароитлар (3.1, 3.2, 3.3, 3.4 даражаларига бўлинади), 4-синф — хавфли шароитлар. 1 ва 2-синфлар хавфсиз ҳисобланади, 3 ва 4-синфлар ишчиларга имтиёзлар ва компенсациялар беришни талаб қилади.

Мажбурий аттестацияга тортилади: зарарли ва хавфли меҳнат шароитларига эга иш жойлари, имтиёзлар ва компенсациялар (қўшимча тўловлар, қўшимча таътил) билан боғлиқ жойлар, имтиёзли касблар 1 ва 2-рўйхатларидаги иш жойлари, ногиронлар ишлайдиган жойлар, хавфли ишлаб чиқариш объектларидаги иш жойлари.

Ўхшаш иш жойлари — бу бир хил касб/лавозимлар, бир хил функциялар, бир хил иш режими, бир хил ускуналар ва бир хил меҳнат шароитларига эга жойлар. Ўхшаш жойлар учун уларнинг умумий сонидан 20% ни аттестация қилишга рухсат берилади (лекин 2 та жойдан кам эмас), натижалар эса барча ўхшаш жойларга тарқатилади.

Режадан ташқари аттестация ўтказилади: янги ускуналар киритилганда ёки технологик жараён ўзгарганда; бинолар реконструкциясидан кейин; бахтсиз ҳодиса ёки касб касаллигидан кейин; давлат меҳнат инспекцияси талаби бўйича; ишлаб чиқариш назорати натижалари бўйича меҳнат шароитлари ўзгарганда.

Аттестацияда ўлчанади: физик омиллар (микроиқлим, ёритилганлик, шовқин, вибрация, электромагнит майдонлар, ионлаштирувчи нурланиш), кимёвий омиллар (ҳавода зарарли моддалар концентрацияси), биологик омиллар, меҳнат жараёнининг оғирлиги ва интенсивлиги, ускуналарнинг травма хавфсизлиги ва ШҲВ билан таъминланганлик.

Аттестация комиссияси корхона раҳбарининг буйруғи билан тузилади. Унинг таркибига киради: иш берувчи вакиллари (бўлим раҳбарлари, меҳнат муҳофазаси бўйича мутахассис), касаба уюшмаси ёки меҳнат жамоаси вакиллари, аккредитацияланган аттестация ташкилоти вакиллари. Раис одатда раҳбар ёки унинг ўринбосари тайинланади.

Аттестация давомийлиги иш жойлари сонига боғлиқ: кичик корхона учун (20 тагача жой) — 10-15 иш куни, ўртача (20-100 жой) — 20-30 кун, йирик (100 дан ортиқ жой) — 30-40 кун. Бу вақтга ўлчовлар, маълумотларни қайта ишлаш, ҳужжатларни расмийлаштириш ва давлат экспертизаси киради.

Йўқ, ишлаб чиқаришни тўхтатиш шарт эмас. Ўлчовлар характерли ишлаб чиқариш шароитларида, яъни оддий иш режимида ўтказилади. Бундан ташқари, ишламаётган ускуналарда ўлчовлар ишончсиз бўлади ва аттестация учун қабул қилинмайди.

Аттестациядан кейин корхона қуйидагиларни олади: ҳар бир иш жойи учун аттестация карталари, барча омиллар бўйича ўлчов баённомаси, натижалар йиғма жадвали, меҳнат шароитлари синфлари йиғма жадвали, меҳнат шароитларини яхшилаш бўйича тадбирлар режаси, комиссия йиғилишининг якуний баённомаси ва меҳнат шароитлари давлат экспертизаси хулосаси.

50 йил. Иш жойларини аттестация қилиш материаллари қатъий ҳисобот ҳужжатлари ҳисобланади. Бу ишчиларнинг имтиёзлар, компенсациялар ва муддатидан олдин пенсия тайинлашда меҳнат шароитларини тасдиқлаш учун муҳимдир.

Ҳа, иш берувчи ҳар бир ишчини ўз иш жойи аттестацияси натижалари билан имзо қўйиш орқали таништириши шарт. Ишчи ўз меҳнат шароитлари, зарарлилик синфи ва тегишли имтиёзлар ҳақида билиш ҳуқуқига эга. Таништириш муддати — натижалар тасдиқлангандан кейин 30 кундан кечикмасдан.

Ҳа, аттестация натижаларини шикоят қилиш мумкин. Ишчи ёки иш берувчи қайта экспертиза ўтказиш учун меҳнат шароитлари давлат экспертизасига мурожаат қилиши мумкин. Шунингдек, натижаларни ишончсиз деб ҳисоблаш учун асослар мавжуд бўлса, судга мурожаат қилиш мумкин.

Аттестация картаси қуйидагиларни ўз ичига олади: ташкилот ва бўлим номи, ЯТТК бўйича касб номи, иш жойи тавсифи (бажариладиган ишлар тавсифи), ўлчанган ишлаб чиқариш омиллари рўйхати натижалари билан, ҳар бир омил бўйича меҳнат шароитлари синфи, якуний синф, тавсия этиладиган имтиёзлар ва компенсациялар, меҳнат шароитларини яхшилаш бўйича тавсия этиладиган тадбирлар.

ЧЭК (чегаравий энг кўп концентрация) — иш зонаси ҳавосидаги зарарли модданинг кундалик ишда касалликларга олиб келмайдиган максимал концентрацияси. ЧЭРД (чегаравий энг кўп даражаси) — белгиланган давомийликдаги ишда соғлиқ учун хавфсиз бўлган физик омилнинг (шовқин, вибрация, нурланиш) максимал даражаси.

Якуний синф алоҳида омилларнинг энг юқори синфи бўйича аниқланади. Масалан, агар шовқин — 3.1-синф, ёритилганлик — 2-синф, микроиқлим — 3.2-синф бўлса, якуний синф 3.2 бўлади. 3.1-синф билан 3 ва ундан ортиқ омил мавжуд бўлганда якуний синф 3.2 га оширилади.

Хулосани олгандан кейин иш берувчи мажбур: ишчиларни 30 кун ичида натижалар билан имзо қўйиш орқали таништириш, меҳнат шартномаларига ўзгартиришлар киритиш (имтиёзлар мавжуд бўлганда), имтиёзлар ва компенсациялар тайинлаш тўғрисида буйруқ чиқариш, меҳнат шароитларини яхшилаш бўйича тадбирлар режасини ишлаб чиқиш ва амалга ошириш, аттестация карталарига мувофиқ ишчиларни ШҲВ билан таъминлаш.

Битта иш жойини аттестация қилиш нархи ўртача 450 000 - 500 000 сўм (+ ҚҚС) ни ташкил қилади. Нарх ўлчанадиган омиллар сони, ишлаб чиқариш мураккаблиги ва корхонанинг узоқлигига боғлиқ. Кўп сонли иш жойларида чегирмалар мумкин.

Нарх қуйидагиларга боғлиқ: иш жойлари сони, ҳар бир жойдаги ўлчанадиган омиллар сони, ишлаб чиқариш жараёнларининг мураккаблиги, корхонанинг лабораториядан узоқлиги, ишларни бажариш шошлиги. Кимёвий ва радиацион ўлчовлар одатда қимматроқ туради.

Иш жойларини аттестация қилиш тўлиқ иш берувчи маблағлари ҳисобидан тўланади. Бу корхонанинг мажбурияти ва харажатларни ходимларга ўтказиш мумкин эмас. Аттестация харажатлари меҳнат муҳофазаси харажатларига киради.

Ҳа, иш жойларини аттестация қилиш харажатлари маҳсулот (ишлар, хизматлар) таннархига меҳнат муҳофазаси харажатлари сифатида киритилади. Бу солиқ базасини камайтирадиган қонуний харажатлардир.

Ҳа, кўп сонли иш жойларини (50 ва ундан ортиқ) аттестация қилишда 10-20% чегирмалар мумкин. Шунингдек, кўп сонли ўхшаш иш жойлари мавжуд бўлганда нарх пасайади, чунки уларнинг фақат 20% аттестация қилинади.

Нархга киради: мутахассисларнинг корхонага чиқиши, барча зарур ўлчовларни ўтказиш, ҳужжатларнинг тўлиқ пакетини расмийлаштириш (карталар, баённомалар, жадваллар), хулоса олгунча давлат экспертизасида кузатиш. Қўшимча равишда ишларни шошилинч бажариш ёки корхонанинг узоқлиги учун тўланиши мумкин.

Меҳнат шароитлари давлат экспертизаси бепул ўтказилади. Иш берувчи фақат аттестация ташкилоти хизматларини тўлайди. Биз давлат экспертизасида кузатишни хизматларимиз нархига киритамиз.

Зарарли меҳнат шароитларида (3-синф) ишловчиларга қуйидагилар тегишли: иш ҳақига қўшимча тўлов (маошнинг камида 4%), қўшимча тўланадиган таътил (3.2 ва ундан юқори синфлар учун камида 7 кун), қисқартирилган иш ҳафтаси (3.3 ва 3.4 синфлар учун 36 соат), бепул сут ёки унга тенг маҳсулотлар, шахсий ҳимоя воситалари.

1-рўйхат — имтиёзли шартларда пенсия олиш ҳуқуқини берувчи айниқса зарарли ва айниқса оғир меҳнат шароитларига эга ишлаб чиқаришлар, ишлар, касблар ва лавозимлар рўйхати. 2-рўйхат — зарарли ва оғир меҳнат шароитларига эга рўйхат. Ушбу рўйхатлардаги ходимлар муддатидан олдин пенсия олиш ҳуқуқига эга.

1-рўйхатдаги ишчилар пенсияга чиқиши мумкин: эркаклар — 50 ёшда (зарарли шароитларда камида 10 йил иш стажи ва 20 йил умумий стаж билан), аёллар — 45 ёшда (зарарли шароитларда 7,5 йил ва 15 йил умумий стаж). 2-рўйхат учун шартлар камроқ имтиёзли.

Сут (сменада 0,5 литр) ёки унга тенг маҳсулотлар қуйидаги таъсирга дучор бўлган ишчиларга тегишли: кимёвий моддалар, биологик омиллар, ионлаштирувчи нурланиш. Сут бериладиган омиллар рўйхати Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан тасдиқланган.

Форма-3 — бу имтиёзли стаж ҳақида расмий маълумотнома бўлиб, ишчининг айниқса зарарли ва айниқса оғир меҳнат шароитларидаги ишларда бандлигини тасдиқлайди. У 1 ва 2-рўйхатлар бўйича муддатидан олдин пенсия тайинлаш учун зарур. Маълумотнома иш жойларини аттестация қилиш маълумотлари ва архив ҳужжатлари асосида берилади.

1-рўйхатга айниқса зарарли ва айниқса оғир меҳнат шароитларига эга касблар киради: кончилик саноати ишчилари (ер ости ишлари), металлургия (иссиқ цехлар), кимё саноати (айниқса зарарли ишлаб чиқаришлар), радиоактив моддалар билан ишловчи ишчилар ва бошқалар.

2-рўйхатга зарарли ва оғир меҳнат шароитларига эга касблар киради: машинасозлик, электротехника саноати, қурилиш, транспорт, алоқа, соғлиқни сақлаш, тўқимачилик ва енгил саноат ишчилари, ЧЭК ва ЧЭРДдан ошган шароитларда ишловчилар.

Имтиёзли стаж — зарарли меҳнат шароитларида ишлаган вақт. Фақат ҳақиқий иш вақти ҳисобга олинади (касаллик варақалари, таътиллар, тўхташ вақтлари ҳисобга олинмайди). 1-рўйхат учун: эркакларга 10 йил, аёлларга — 7,5 йил керак. 2-рўйхат учун: эркакларга — 12,5 йил, аёлларга — 10 йил.

Корхона тугатилган бўлса, Форма-3 маълумотномасини архив ҳужжатлари асосида олиш мумкин. Биз давлат архивлари билан ишлаймиз ва муддатидан олдин пенсия тайинлаш учун имтиёзли стаж ҳақида ҳужжатларни тиклашга ёрдам берамиз.

Ҳа, ишчининг ёзма аризасига кўра сут пул компенсациясига алмаштирилиши мумкин. Компенсация миқдори ҳудуддаги сут нархи асосида аниқланади. Алмаштириш иш берувчининг буйруғи билан расмийлаштирилади.

Зарарли меҳнат шароитлари (3.1-синф ва ундан юқори) учун минимал қўшимча тўлов тариф ставкаси ёки маошнинг 4% ни ташкил қилади. Аниқ қўшимча тўлов миқдори иш берувчи томонидан касаба уюшмаси фикрини ҳисобга олган ҳолда белгиланади ва минимал миқдордан юқори бўлиши мумкин.

Аттестация ўтказилмаганлиги учун маъмурий жавобгарлик назарда тутилган: биринчи қоидабузарлик учун 5-10 БҲМ жарима, такрорий учун 10-15 БҲМ, вояга етмаган ходимга тегишли бўлса 10-20 БҲМ. Аттестациясиз корхонада бахтсиз ҳодиса юз берганда раҳбар жиноий жавобгарликкача тўлиқ жавобгарликни ўз зиммасига олади.

Асосий жарималар: аттестация ўтказилмаганлиги учун — 5-10 БҲМ, такрорий қоидабузарлик — 10-15 БҲМ, худди шу жазолар ўқитиш, тиббий кўрик ўтказилмаганлиги ва ШҲВ берилмаганлиги учун қўлланилади, вояга етмаганларга нисбатан бузилишлар учун — 10-20 БҲМ (МЖтК 49-моддаси).

Меҳнат муҳофазаси бўйича ўқитиш ва билимларни текширишдан ўтмаган ишчини ишга қўйиш учун 5-10 БҲМ жарима назарда тутилган (такрорий бузилишда — 15 БҲМгача). Бундай ишчи билан бахтсиз ҳодиса юз берганда раҳбар меҳнат муҳофазаси талабларини бузганлик учун жиноий жавобгарликка тортилади.

Ҳа, оғир оқибатларга олиб келган бахтсиз ҳодисада раҳбар меҳнат муҳофазаси талабларини бузганлик моддаси бўйича жиноий жавобгарликка тортилиши мумкин. Жазо: 25 дан 50 БҲМгача жарима, 3 йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёки 3 йилгача озодликдан маҳрум қилиш, ходим ҳалок бўлганда — 5 йилгача озодликдан маҳрум қилиш (ЖК 257-моддаси).

Умумий жавобгарликни ташкилот раҳбари ўз зиммасига олади. Шунингдек, жавобгар: бўлим раҳбарлари — бўлимларда меҳнат муҳофазаси учун, меҳнат муҳофазаси мутахассиси — ММ бўйича ишни ташкил қилиш учун, ишчилар — кўрсатмалар талабларига риоя қилиш учун.

Ўқитишни ўтиши шарт: ташкилот раҳбарлари, бўлим раҳбарлари, меҳнат муҳофазаси бўйича мутахассислар, билимларни текшириш комиссиялари аъзолари, ишчи касблар ходимлари. Даврийлик — раҳбарлар ва мутахассислар учун камида 3 йилда 1 марта.

Асосий дастурлар: 18 соат — янги ходимлар учун кириш курси, 36 соат — ММ бўйича мутахассислар малакасини ошириш, 72 соат — ТХ бўйича муҳандислар учун кенгайтирилган курс, 288 соат — профил таълимсиз мутахассислар учун касбий қайта тайёрлаш.

Ўқитишдан кейин берилади: ўқитиш ёки малака ошириш ўтганлиги ҳақида белгиланган намунадаги гувоҳнома, меҳнат муҳофазаси талаблари бўйича билимларни текшириш баённомаси. Касбий қайта тайёрлашда (288 соат) — қайта тайёрлаш дипломи.

Ҳа, биз ўқитишни уч форматда ўтказамиз: Тошкентдаги ўқув марказида юзма-юз, масофавий онлайн, корхонага чиқиш билан. Онлайн формат ҳудудлардаги ишчилар учун қулай ва ишдан ажралмаган ҳолда ўқитиш имконини беради.

Гувоҳноманинг амал қилиш муддати: раҳбарлар ва мутахассислар учун — 3 йил, ишчи касблари учун — 1 йил (ҳар йилик билимларни текшириш). Ёнғин хавфсизлиги бўйича — ҳам 3 йил. Баландликда ишлаш бўйича — гуруҳга қараб 1-3 йил.

Ҳа, барча ходимлар ишга қабул қилишда кириш инструктажи ва иш жойида бирламчи инструктаждан ўтишлари шарт. Офис раҳбарлари ҳам меҳнат муҳофазаси бўйича ўқитишдан ўтишлари шарт. Офис ходимлари фақат такрорий инструктажлардан озод қилинган.

Инструктаж — бу аниқ иш жойидаги хавфсизлик қоидалари билан қисқа танишиш (корхонада ўтказилади). Ўқитиш — бу ўқув марказида дастур бўйича меҳнат муҳофазаси масалаларини тизимли ўрганиш бўлиб, давлат намунадаги ҳужжат берилади.

Инструктаж турлари: кириш (ишга қабул қилишда), иш жойида бирламчи, такрорий (камида 6 ойда 1 марта), режадан ташқари (кўрсатмалар ўзгарганда, бахтсиз ҳодисадан кейин), мақсадли (бир марталик ишларни бажаришда).

Ҳа, офис иш жойлари ҳам аттестацияга тортилади. Ўлчанадиган омиллар: ёритилганлик (200-500 лк), микроиқлим (22-24°C), компьютерлардан электромагнит майдонлар, шовқин. Офис жойлари одатда 2-синфга (рухсат этилган шароитлар) тегишли бўлса-да, аттестация барибир талаб қилинади.

Ҳа, тиббиётда алоҳида эътибор қаратилади: ионлаштирувчи нурланиш (рентген, КТ, радиология), биологик омиллар (инфекциялар билан алоқа), кимёвий омиллар (анестезия воситалари, дезинфекцияловчи воситалар, кимётерапия). Тиббиёт ходимлари кўпинча қўшимча имтиёзларга ҳақли.

Қурилишда иш жойлари стационар эмас. Аттестация аниқ жойлар бўйича эмас, иш турлари бўйича ўтказилади. Алоҳида эътибор — травма хавфсизлиги, техникадан шовқин, вибрация, чанг, баландликда ишлаш, очиқ ҳавода микроиқлим.

Ҳа, биз Ўзбекистоннинг барча 14 ҳудудида ишлаймиз: Тошкент, Тошкент вилояти, Самарқанд, Бухоро, Фарғона, Андижон, Наманган, Хоразм, Навоий, Қашқадарё, Сурхондарё, Сирдарё, Жиззах ва Қорақалпоғистон.

Нефт-газ тармоғида алоҳида эътибор қаратилади: кимёвий омиллар (водород сульфиди, углеводородлар, СБГТ), портлаш хавфи, босим остида ишлаш, бурғулаш миноралариида баландликдаги ишлар, экстремал ҳароратлар. Кўплаб касблар муддатидан олдин пенсия учун 1 ва 2-рўйхатларга киритилган.

Ҳайдовчилар учун ўлчанади: транспорт воситасидан умумий вибрация, кабинада шовқин, микроиқлим (ҳарорат, намлик), кабинани эгзост газлари билан газланиши. Меҳнатнинг оғирлиги ва интенсивлиги (бошқариш давомийлиги, сменалилик) ҳисобга олинади.

Пайвандчилар аттестациясида ўлчанади: пайвандчилик аэрозоли (марганец, хром, никел оксидларини ўз ичига олади), ультрабинафша нурланиш, инфрақизил нурланиш, ускунадан шовқин. Пайвандчилар зарарли меҳнат шароитларига эга касбларга киради ва имтиёзларга ҳақли.

Компьютерда иш жойларида ўлчанади: иш юзаси ёритилганлиги (300-500 лк), монитордан электромагнит майдонлар, микроиқлим (22-24°C), шовқин даражаси. Шунингдек, меҳнат интенсивлиги (монитор билан ишлаш давомийлиги) баҳоланади.

Тўқимачилик тармоғида асосий омиллар: пахта чанги (фиброген, айниқса хавфли), тўқув ускуналаридан шовқин (100 дБАгача), йигириш цехларида намлик, меҳнат оғирлиги. Тўқимачилар 2-рўйхат бўйича муддатидан олдин пенсия олиш ҳуқуқига эга.

Биз иқтисодиётнинг барча 38 тармоғи билан ишлаймиз: саноат (кимё, металлургия, машинасозлик, озиқ-овқат, тўқимачилик), қурилиш, транспорт, энергетика, соғлиқни сақлаш, таълим, савдо, IT, қишлоқ хўжалиги, нефт-газ ва бошқалар.

Асосий ҳужжатлар: ЎзР Меҳнат кодекси (2022 й. янги таҳрир), «Меҳнат муҳофазаси тўғрисида» Қонун, ВМҚ №263 15.09.2014, ХМТ Конвенцияси №187. Шунингдек, санитария қоидалари ва меъёрлари (СанҚМ), давлат стандартлари (ЎзДСт), тармоқ кўрсатмалари амал қилади.

Аттестация материаллари иш берувчи ташкилотида 50 йил давомида сақланади. Бу қатъий ҳисобот ҳужжатларидир. Нусхалар меҳнат шароитлари давлат экспертизасига юборилади. Ташкилот тугатилганда ҳужжатлар давлат архивига топширилади.

ШҲВ рўйхати аттестация натижалари ва тармоқ меъёрлари бўйича аниқланади: махсус кийим, махсус пойабзал, нафас органларини ҳимоя воситалари (респираторлар, газ ниқоблари), эшитиш органларини ҳимоя воситалари (қулоқчинлар, қулоқ тиқинлари), кўзларни ҳимоя воситалари (кўзойнаклар, ниқоблар), қўлларни ҳимоя воситалари (қўлқоплар).

Ҳа, зарарли ва хавфли меҳнат шароитларида ишлашда банд бўлган ишчилар ўтиши шарт: ишга қабул қилишда дастлабки тиббий кўрик, даврий тиббий кўриклар (одатда йилига 1 марта ёки 2 йилда 1 марта). Касблар рўйхати ва даврийлик Соғлиқни сақлаш вазирлиги томонидан белгиланган.

Ишлаб чиқариш назорати — аттестациялар орасида меҳнат шароитларининг мунтазам мониторинги. У ишлаб чиқариш омилларини даврий ўлчаш, санитария қоидаларига риоя қилишни назорат қилиш, ШҲВ самарадорлигини баҳолашни ўз ичига олади. Раҳбар томонидан тасдиқланган дастур бўйича ўтказилади.