2026-йил 11-июнда Ўзбекистонда «Ўзбекистон Республикасининг фуқаролар меҳнат ҳуқуқлари кафолатларини кучайтириш муносабати билан баъзи қонун ҳужжатларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида»ги ЗРУ-1150-сон Қонун имзоланди. Ҳужжат 2026-йил 12-сентябрда кучга киради. Миллий меҳнат қонунчилигида биринчи марта иш ташлаш масалалари батафсил тартибга солинди — эълон қилиш тартибидан тортиб бузилишлар учун жиноий жавобгарликкача. Корхона раҳбарлари ва кадрчилар учун бу янги мажбуриятлар ва янги хатарларни англатади.
Айнан нима ўзгарди: тузатишлар шарҳи
Қонун бир нечта кодекс ва қонунларга тегди. Қуйида асосий ўзгартиришларнинг йиғма жадвали келтирилган.
| Ҳужжат | Ўзгартиришларнинг моҳияти |
|---|---|
| Меҳнат кодекси | Иш ташлаш тўғрисида қарор қабул қилиш тартиби, иш берувчини хабардор қилиш, иш ташлашга раҳбарлик қилиш, ишчилар кафолатлари, чекловлар ва иш ташлашни тугатиш бўйича нормалар киритилди |
| Фуқаролик процессуал кодекси | Иш ташлашни кечиктириш, тўхтатиб қўйиш ва ноқонуний деб топиш бўйича ишларни суд юритишнинг ўзига хос хусусиятлари тўғрисидаги боб қўшилди |
| Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекс | Янги модда киритилди — иш ташлашлар тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузганлик учун маъмурий жавобгарлик |
| Жиноят кодекси | Икки таркиб ажратилди: «ФВҲ шароитида корхона фаолиятига тўсқинлик қилиш» ва «тақиқланган иш ташлашга раҳбарлик қилиш»; ҳар бири учун алоҳида санкциялар белгиланди |
| Касаба уюшмалари тўғрисидаги қонун | Касаба уюшма инспекциялари ва Давлат меҳнат инспекцияси энди келишув асосида ҳамкорлик қила олади, бир-бирларининг ваколатларини чекламасдан |
| Жамоат бирлашмалари тўғрисидаги қонун | Республика касаба уюшмасини рўйхатдан ўтказиш учун аъзоларнинг минимал сони 3 000 дан 5 000 гача оширилди |
Ишчилар кафолатлари: иш берувчига энди нима тақиқланган
Меҳнат кодекси иш ташлаш иштирокчилари учун кафолатларни тўғридан-тўғри мустаҳкамлайди:
- Иш ташлашда иштирок этиш интизомий жазо учун асос бўлмайди. Фақат иш ташлашда иштирок этгани учун ишдан бўшатиш, хайфсан эълон қилиш ёки мукофотдан маҳрум қилиш — мумкин эмас.
- Ишчи иш жойини ва лавозимини сақлаб қолади иш ташлаш давомида.
- Бунда иш берувчи ишчининг иш ташлашда иштирок этган кунлари учун иш ҳақини тўламасликка ҳақли — бу молиявий таъсирнинг ягона қонуний чораси.
Амалий хулоса: иш ташлаётганларга босим ўтказишга уринишлар — кўчириш, лавозимини тушириш, ишдан бўшатиш билан таҳдид қилиш — энди тўғридан-тўғри қонунга зид ва маъмурий ёки жиноий таъқиб учун асос бўлиши мумкин.
Жавобгарлик: маъмурий ва жиноий
Қонун икки босқичли жавобгарлик тизимини яратади.
Маъмурий жавобгарлик иш ташлашлар тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузганлик учун келиб чиқади — тегишли модда Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексга аллақачон киритилган. Санкцияларнинг аниқ миқдори эълон қилинган шарҳда келтирилмаган, бироқ модданинг пайдо бўлиши ўзи инспекторларга баённомалар тузиш учун восита беришини англатади.
Жиноий жавобгарлик «иш ташлашлар тўғрисидаги қонун ҳужжатларини бузганлик» моддаси бўйича фақат маъмурий жазо қўлланилганидан кейин келиб чиқади — яъни маъмурий преюдиция тамойили ишлайди. Бир вақтда фавқулодда ҳол шароитида корхона фаолиятига тўсқинлик қилганлик учун жиноий жавобгарлик сақланиб қолди.
Муҳимини тушуниш керак: жиноий хатарлар икки томон учун ҳам мавжуд. Тақиқланган иш ташлашни уюштирувчи жиноий таъқиб хавфи остида қолади. Аммо ишчилар кафолатларини қўпол равишда бузаётган раҳбар ҳам маъмурий, сўнгра жиноий жавобгарлик зонасида бўлиши мумкин.
Меҳнат муҳофазаси билан боғлиқлиги: нима учун бу ҳозир муҳим
Бир қарашда иш ташлаш мавзуси меҳнат муҳофазасидан узоқдек туюлади. Амалда боғлиқлик тўғридан-тўғридир.
Ўзбекистон корхоналарида стихиявий меҳнат низоларининг аксарияти айнан қониқарсиз меҳнат шароитлари туфайли келиб чиқади: цехлардаги иссиқлик, ШҲВ йўқлиги, компенсациясиз зарарли омиллар, текширувсиз бахтсиз ҳодисалар. Энди ишчилар қонуний механизмга эга — аниқ тартиб-қоидалар ва кафолатлар билан иш ташлаш. Бу кучлар мувозанатини ўзгартиради.
Бунга қўшимча равишда, 2025-йил 1-сентябрдан Давлат меҳнат инспекцияси олдиндан хабардор қилмасдан текширувлар ўтказмоқда. Меҳнат муҳофазаси талабларининг ҳар бир аниқланган бузилиши учун раҳбарга 5 дан 20 БҲМ гача жарима (БҲМ = 412 000 сўм, 2025-йил 1-августдан — 2 060 000 дан 8 240 000 сўмгача) — шахсан, ҳар бир ҳолат учун таҳдид солади. Иш жойларини аттестация қилиш ўтказилмасдан бахтсиз ҳодиса юз берганда раҳбарга жиноий жавобгарлик таҳдид солади.
Энди бу хатарларга яна бир стсенарий қўшилади: ишчилар меҳнат шароитлари туфайли қонуний асосларда иш ташлаш эълон қилади → инспекция олдиндан огоҳлантирмасдан келади → бузилишларни қайд этади → жарималар ва мумкин бўлган жиноий иш.
Иш берувчи 2026-йил 12-сентябргача нима қилиши керак
- Иш жойларини аттестация қилишнинг долзарблигини текширинг. Режалаштирилган аттестация — ҳар 5 йилда бир марта; янги иш жойлари жорий этилганда ва технологик жараёнлар ўзгарганда навбатдан ташқари аттестация мажбурийдир. Аттестация харитолари ва ўлчов протоколлари — қатъий ҳисобот ҳужжатлари.
- Маълум меҳнат шароитлари бузилишларини бартараф этинг. Зиддиятни қўзғатиши мумкин бўлган ҳар бир бузилиш — бу бир вақтнинг ўзида навбатдан ташқари текширув пайтида жарима учун асосдир.
- Меҳнат кодексининг иш ташлашлар бўйича янги нормаларини ўрганинг ва қонун кучга киргунча корхонанинг ҲР-хизмати ва юристларига етказинг.
- Касаба уюшмаси билан мулоқот каналини ўрнатинг. Қонун касаба уюшма инспекциялари ва Давлат меҳнат инспекциясининг ҳамкорлигини тўғридан-тўғри назарда тутади — касаба уюшма қўмитасини эътиборсиз қолдириш энди икки баробар хавфли.
- Иш ташлаш тўғрисида хабарнома олганда ички тартиб-қоидаларни белгиланг: ким қарорлар қабул қилади, ким инспекция билан мулоқот қилади, ишга чиқмаслик қандай қайд этилади.
Янги қонун виждонли иш берувчи учун таҳдид эмас. Бу сигнал: меҳнат шароитлари кузатиладиган ва жамоа билан мулоқот йўлга қўйилган корхоналар муаммоларни «кейинроққа» қолдираётганлардан меҳнат низоларидан анча яхши ҳимояланган.