2026-yil 11-iyunda O'zbekistonda «O'zbekiston Respublikasining fuqarolar mehnat huquqlari kafolatlarini kuchaytirish munosabati bilan ba'zi qonun hujjatlariga o'zgartirish va qo'shimchalar kiritish to'g'risida»gi ZRU-1150-son Qonun imzolandi. Hujjat 2026-yil 12-sentabrda kuchga kiradi. Milliy mehnat qonunchiligida birinchi marta ish tashlash masalalari batafsil tartibga solindi — e'lon qilish tartibidan tortib buzilishlar uchun jinoiy javobgarlikkacha. Korxona rahbarlari va kadrchilar uchun bu yangi majburiyatlar va yangi xatarlarni anglatadi.
Aynan nima o'zgardi: tuzatishlar sharhi
Qonun bir nechta kodeks va qonunlarga tegdi. Quyida asosiy o'zgartirishlarning yig'ma jadvali keltirilgan.
| Hujjat | O'zgartirishlarning mohiyati |
|---|---|
| Mehnat kodeksi | Ish tashlash to'g'risida qaror qabul qilish tartibi, ish beruvchini xabardor qilish, ish tashlashga rahbarlik qilish, ishchilar kafolatlari, cheklovlar va ish tashlashni tugatish bo'yicha normalar kiritildi |
| Fuqarolik protsessual kodeksi | Ish tashlashni kechiktirish, to'xtatib qo'yish va noqonuniy deb topish bo'yicha ishlarni sud yuritishning o'ziga xos xususiyatlari to'g'risidagi bob qo'shildi |
| Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeks | Yangi modda kiritildi — ish tashlashlar to'g'risidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun ma'muriy javobgarlik |
| Jinoyat kodeksi | Ikki tarkib ajratildi: «FVH sharoitida korxona faoliyatiga to'sqinlik qilish» va «taqiqlangan ish tashlashga rahbarlik qilish»; har biri uchun alohida sanksiyalar belgilandi |
| Kasaba uyushmalari to'g'risidagi qonun | Kasaba uyushma inspeksiyalari va Davlat mehnat inspeksiyasi endi kelishuv asosida hamkorlik qila oladi, bir-birlarining vakolatlarini cheklamasdan |
| Jamoat birlashmalari to'g'risidagi qonun | Respublika kasaba uyushmasini ro'yxatdan o'tkazish uchun a'zolarning minimal soni 3 000 dan 5 000 gacha oshirildi |
Ishchilar kafolatlari: ish beruvchiga endi nima taqiqlangan
Mehnat kodeksi ish tashlash ishtirokchilari uchun kafolatlarni to'g'ridan-to'g'ri mustahkamlaydi:
- Ish tashlashda ishtirok etish intizomiy jazo uchun asos bo'lmaydi. Faqat ish tashlashda ishtirok etgani uchun ishdan bo'shatish, hayfsan e'lon qilish yoki mukofotdan mahrum qilish — mumkin emas.
- Ishchi ish joyini va lavozimini saqlab qoladi ish tashlash davomida.
- Bunda ish beruvchi ishchining ish tashlashda ishtirok etgan kunlari uchun ish haqini to'lamaslikka haqli — bu moliyaviy ta'sirning yagona qonuniy chorasi.
Amaliy xulosa: ish tashlayotganlarga bosim o'tkazishga urinishlar — ko'chirish, lavozimini tushirish, ishdan bo'shatish bilan tahdid qilish — endi to'g'ridan-to'g'ri qonunga zid va ma'muriy yoki jinoiy ta'qib uchun asos bo'lishi mumkin.
Javobgarlik: ma'muriy va jinoiy
Qonun ikki bosqichli javobgarlik tizimini yaratadi.
Ma'muriy javobgarlik ish tashlashlar to'g'risidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun kelib chiqadi — tegishli modda Ma'muriy javobgarlik to'g'risidagi kodeksga allaqachon kiritilgan. Sanksiyalarning aniq miqdori e'lon qilingan sharhda keltirilmagan, biroq moddaning paydo bo'lishi o'zi inspektorlarga bayonnomalar tuzish uchun vosita berishini anglatadi.
Jinoiy javobgarlik «ish tashlashlar to'g'risidagi qonun hujjatlarini buzganlik» moddasi bo'yicha faqat ma'muriy jazo qo'llanilganidan keyin kelib chiqadi — ya'ni ma'muriy preyuditsiya tamoyili ishlaydi. Bir vaqtda favqulodda holat sharoitida korxona faoliyatiga to'sqinlik qilganlik uchun jinoiy javobgarlik saqlanib qoldi.
Muhimini tushunish kerak: jinoiy xatarlar ikki tomon uchun ham mavjud. Taqiqlangan ish tashlashni uyushtiruvchi jinoiy ta'qib xavfi ostida qoladi. Ammo ishchilar kafolatlarini qo'pol ravishda buzayotgan rahbar ham ma'muriy, so'ngra jinoiy javobgarlik zonasida bo'lishi mumkin.
Mehnat muhofazasi bilan bog'liqligi: nima uchun bu hozir muhim
Bir qarashda ish tashlash mavzusi mehnat muhofazasidan uzoqdek tuyuladi. Amalda bog'liqlik to'g'ridan-to'g'ridir.
O'zbekiston korxonalarida stixiyali mehnat nizolarining aksariyati aynan qoniqarsiz mehnat sharoitlari tufayli kelib chiqadi: sexlardagi issiqlik, SHV yo'qligi, kompensatsiyasiz zararli omillar, tekshiruvsiz baxtsiz hodisalar. Endi ishchilar qonuniy mexanizmga ega — aniq tartib-qoidalar va kafolatlar bilan ish tashlash. Bu kuchlar muvozanatini o'zgartiradi.
Bunga qo'shimcha ravishda, 2025-yil 1-sentabrdan Davlat mehnat inspeksiyasi oldindan xabardor qilmasdan tekshiruvlar o'tkazmoqda. Mehnat muhofazasi talablarining har bir aniqlangan buzilishi uchun rahbarga 5 dan 20 BHM gacha jarima (BHM = 412 000 so'm, 2025-yil 1-avgustdan — 2 060 000 dan 8 240 000 so'mgacha) — shaxsan, har bir holat uchun tahdid soladi. Ish joylarini attestatsiya qilish o'tkazilmasdan baxtsiz hodisa yuz berganda rahbarga jinoiy javobgarlik tahdid soladi.
Endi bu xatarlarga yana bir stsenariy qo'shiladi: ishchilar mehnat sharoitlari tufayli qonuniy asoslarda ish tashlash e'lon qiladi → inspeksiya oldindan ogohlantirmasdan keladi → buzilishlarni qayd etadi → jarimalar va mumkin bo'lgan jinoiy ish.
Ish beruvchi 2026-yil 12-sentabrgacha nima qilishi kerak
- Ish joylarini attestatsiya qilishning dolzarbligini tekshiring. Rejalashtirilgan attestatsiya — har 5 yilda bir marta; yangi ish joylari joriy etilganda va texnologik jarayonlar o'zgarganda navbatdan tashqari attestatsiya majburiydir. Attestatsiya xaritalari va o'lchov protokollari — qat'iy hisobot hujjatlari.
- Ma'lum mehnat sharoitlari buzilishlarini bartaraf eting. Ziddiyatni qo'zg'atishi mumkin bo'lgan har bir buzilish — bu bir vaqtning o'zida navbatdan tashqari tekshiruv paytida jarima uchun asosdir.
- Mehnat kodeksining ish tashlashlar bo'yicha yangi normalarini o'rganing va qonun kuchga kirgunga qadar korxonaning HR-xizmati va yuristlariga yetkazing.
- Kasaba uyushmasi bilan muloqot kanalini o'rnating. Qonun kasaba uyushma inspeksiyalari va Davlat mehnat inspeksiyasining hamkorligini to'g'ridan-to'g'ri nazarda tutadi — kasaba uyushma qo'mitasini e'tiborsiz qoldirish endi ikki barobar xavfli.
- Ish tashlash to'g'risida xabarnoma olganda ichki tartib-qoidalarni belgilang: kim qarorlar qabul qiladi, kim inspeksiya bilan muloqot qiladi, ishga chiqmaslik qanday qayd etiladi.
Yangi qonun vijdonli ish beruvchi uchun tahdid emas. Bu signal: mehnat sharoitlari kuzatiladigan va jamoa bilan muloqot yo'lga qo'yilgan korxonalar muammolarni «keyinroqqa» qoldirayotganlardan mehnat nizolaridan ancha yaxshi himoyalangan.