2026-йил 3-июл, соат 15:15 атрофида Тошкентнинг Яккасарой туманидаги Better Best компаниясининг қурилиш объектида диаметри 1800 мм бўлган темир-бетон канализация тармоғи шикастланди. Натижада тупроқнинг қисман чўкиши ва қулаши юз берди, оқова сувлар эса бевосита Салар каналига тушиб қолди. Одамлар орасида жабрланганлар йўқ, бироқ қурилиш компанияси учун экологик ва ҳуқуқий оқибатлар жуда жиддий бўлиши мумкин. Воқеани меҳнат муҳофазаси ва экологик хавфсизлик нуқтаи назаридан таҳлил қиламиз.
Нима бўлди: воқеалар хронологияси
Тошкент ҳокимияти матбуот хизматининг маълумотларига кўра, авариянинг сабаби — муҳандислик-коммуникация тармоқлари яқинида ер ва қурилиш ишлари олиб боришда қурилиш ташкилотининг техник меъёрлар ва хавфсизлик талабларини бузиши деб белгиланди. Бунда масъул ташкилотлар компанияга мавжуд тармоқларни ҳимоя қилиш зарурлиги ҳақида қайта-қайта кўрсатма берган — аммо чора-тадбирлар ўз вақтида ва тўлиқ кўрилмаган.
6-июлда шаҳар экология ва иқлим ўзгариши бошқармаси оператив иш гуруҳини тузди, мутахассислар Салар каналидан сув намуналарини олди. Лаборатория тадқиқотлари натижалари бўйича экология бошқармаси қонунчиликда белгиланган тартибда чора кўрмоқчи. Дастлабки материаллар ҳуқуқий баҳо бериш учун ваколатли органларга топширилди.
Экологик назорат инспекторлари оқова сувларнинг оқишини тўхтатиб, уларни марказий канализация тармоғига йўналтирди. «Тошкент шаҳар сув таъминоти» корхонаси фавқулодда тиклаш ишларини бошлади.
Масъулиятнинг уч қатлами: меҳнат муҳофазаси, қурилиш назорати, экология
Бу ҳолат қурилишдаги авария бир вақтнинг ўзида бир нечта ҳуқуқий соҳаларга тегишли эканини яққол кўрсатади. Қурилиш компанияси раҳбари уларнинг ҳар бирини тушуниши муҳимдир.
| Йўналиш | Қоидабузарлик | Мумкин бўлган оқибатлар |
|---|---|---|
| Меҳнат муҳофазаси | Ер ишлари пайтида хавфсизлик талабларига риоя қилмаслик | 5 дан 20 БҲМгача жарима (2 060 000 дан 8 240 000 сўмгача) — раҳбарга шахсан, аниқланган ҳар бир қоидабузарлик учун |
| Қурилиш назорати | Ҳақиқий қаватлилик рухсат этилган кўрсаткичларга мос келмаслиги, қурилишни ташкил этиш лойиҳасини бузиш | Маъмурий жавобгарлик, ишларни тўхтатиш |
| Экологик хавфсизлик | Оқова сувларни очиқ сув объектига — Салар каналига бевосита ташлаш | Қонунчиликда белгиланган тартибда чора-тадбирлар; таққослаш учун — 2025-йил сентябрида Бозсуга ўхшаш сувни ташлаш ҳодисасидан кейин компенсацион тўлов 1,5 млрд сўмни ташкил этди, жиноий иш қўзғатилди |
Эътибор беринг: меҳнат муҳофазаси талабларини бузганлик учун жарима аниқланган ҳар бир қоидабузарлик учун алоҳида ёзилади. Агар инспектор учта қоидабузарликни қайд этса, максимал умумий жарима 24 720 000 сўмга етади — ва буларнинг барчаси раҳбарга шахсан. 2025-йил 1-сентябрдан бошлаб Давлат меҳнат инспекциясининг текширувлари олдиндан хабардор қилмасдан ўтказилади: инспектор қурилиш майдонида истаган вақтда пайдо бўлиши мумкин.
Муҳандислик амалиёти нима дейди
Меъмор Мария Султанова воқеани шарҳлар экан, халқаро муҳандислик амалиётида коллекторга зарар етказиш хавфи туғилганда авваламбор вақтинчалик насослаш схемаси (байпас) ташкил этилишини, вақтинчалик босимли коллектор ўрнатилишини, қудуқ таркибини эса тозалаш иншоотларига чиқариб кетиш кераклигини — очиқ сув объектига эмас — таъкидлади. Қурилишни ташкил этиш лойиҳаси мавжуд муҳандислик тармоқларини ҳимоя қилишни ёки уларни кўчиришни кўзда тутиши шарт. У шунингдек қўшиб қўйди: «Маиший оқова сувларни очиқ сув объектига бевосита ташлаш — ўз соғлиғига зарба, бу сув тупроққа сингади, ҳавога буғланади».
Бу сўзлар қурилиш майдонидаги ишчилар хавфсизлигига бевосита тааллуқлидир: авария зонасида банд бўлган ходимлар биологик ифлосланган муҳитга таъсир остида қолади — ва бу аллақачон нафақат экология, балки меҳнат муҳофазаси масаласидир.
Қурилиш раҳбари учун амалий текширув рўйхати
Better Best аварияси ноёб ҳолат эмас, балки олдини олиш мумкин бўлган ва олдини олиш керак бўлган тизимли хатодир. Муҳандислик коммуникациялари яқинида ер ишлари бошланишидан олдин амалга оширилиши зарур бўлган минимал чора-тадбирлар рўйхати:
- Иш зонасидаги барча ер ости тармоқлари бўйича аниқ ижро ҳужжатларини олинг — диаметр, ётиш чуқурлиги, материал.
- Қурилишни ташкил этиш лойиҳасига мавжуд муҳандислик тармоқларини ҳимоя қилиш ёки уларни вақтинча кўчириш бўлимини киритинг.
- Фавқулодда вазиятларга жавоб бериш режасини ишлаб чиқинг: байпас схемалари, «Тошкент шаҳар сув таъминоти» ва экологик хизматлар контактлари, хабардор қилиш тартиби.
- Янги иш жойлари жорий этилганда ёки технологик жараён ўзгарганда иш жойларини аттестация қилишнинг навбатдан ташқари текширувини ўтказинг — бу қонунчиликнинг тўғридан-тўғри талаби. Аттестация карталари ва ўлчов протоколлари қатъий ҳисобот ҳужжатлари ҳисобланади.
- Ходимларни коммуникациялар яқинида ишлаш хавфлари ҳақида ўргатинг ва йўриқномани ҳужжатли равишда қайд этинг.
- Майдондаги экологик хавфсизлик учун масъул шахсни тайинланг ва унинг ваколатларини лавозим йўриқномасида белгиланг.
Асосий хулоса
Салар канали бўйидаги коллектор билан боғлиқ воқеа шуни кўрсатади: назорат органларининг огоҳлантиришларини эътиборсиз қолдириш масъулиятни кечиктирмайди — уни тўплайди. Ҳокимият қурилишчига қоидабузарликлар ҳақида қайта-қайта кўрсатилганини қайд этди. Бу шуни англатадики, воқеага ҳуқуқий баҳо беришда бундай ҳар бир огоҳлантириш қасддан ҳаракатсизликнинг исботига айланади.
Ўзбекистон корхоналари раҳбарлари учун сабоқ аниқ: меҳнат муҳофазаси ва экологик хавфсизлик бўйича тизимли иш — бу расмият эмас, балки жарималарга, жиноий жавобгарликка ва миллиардлаб компенсацион тўловларга қарши ҳақиқий ҳимоя.