Нима бўлди: асосий рақамлар
2026 йил 18 августда Олий Мажлиснинг Қонунчилик палатасида «Радиоактив чиқиндилар билан муомала тўғрисида»ги қонун лойиҳасини биринчи ўқишда кўриб чиқиш чоғида хавотирли маълумотлар эълон қилинди. Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиацион ва ядровий хавфсизлик қўмитаси раисининг ўринбосари Сардорбек Якубеков маълум қилди: Республика радиоактив чиқиндиларни сақлаш марказидаги ўнта омбордан тўрттаси тўлиқ тўлган, қолган олтитаси 50% дан 92% гача даражада тўлган.
Саноат хавфсизлиги қўмитасининг баҳосига кўра, мавжуд қувватлар чиқиндиларни қабул қилиш учун тахминан яна 4–5 йилга етиши мумкин. Бу мавҳум экологик муаммо эмас — бу бугун радиоактив манбалардан фойдаланадиган корхона раҳбарлари учун тўғридан-тўғри сигнал.
| Кўрсаткич | 2026 йил августдаги маълумотлар |
|---|---|
| Марказдаги омборларнинг умумий сони | 10 |
| Тўлиқ тўлган | 4 |
| Қолганларнинг тўлиш даражаси | 50–92% |
| Ҳисобланган ресурс | тахминан 4–5 йил |
| Радиоманбалардан фойдаланадиган субъектлар | ~176 |
| Манбаларнинг умумий сони | ~2 500 |
Контекст: нима учун ҳозир ва қонун билан нима алоқаси бор
Статистика эълон қилиниши билан бир вақтда депутатлар қонун лойиҳасини биринчи ўқишда қабул қилди. Ҳужжат радиоактив чиқиндилар билан муоаланинг бутун занжирини — ҳосил бўлишидан қайта ишлаш, сақлаш, ташиш ва кўмишгача — биринчи марта комплекс тартибга солишга мўлжалланган. Ҳозирда маърузачининг сўзларига кўра, ядровий тадқиқот реактори ва қурилаётган АЭС мавжудлигига қарамай, Ўзбекистонда бу соҳани комплекс тартибга солувчи махсус қонунчилик йўқ.
Қонун лойиҳаси, хусусан, «ифлостирувчи тўлайди» тамойилини, чиқиндилар билан муомала қилишда хавфсизлик талабларини, давлат органларининг ваколатларини ва радиоактив чиқиндилар билан муомала қилиш бўйича миллий операторни ташкил этишни мустаҳкамлайди. Алоҳида таъкидланадики, Паркент туманидаги ихтисослашган узоқ муддатли сақлаш марказига топширилгунча чиқиндилар ташкилотнинг ўз ҳудудида вақтинча сақланиши мумкин — демак, бу даврда уларни сақлаш учун масъулият корхона раҳбарида.
Мавжуд омборларга қўшимча равишда, мажлисда уран меросининг муаммоси ҳам кўтарилди: 1964–1994 йилларда Навоий кон-металлургия комбинатининг чиқинди омборида 57 миллион тоннадан ортиқ уран чиқиндиси тўпланган. 2023–2025 йилларда ЕБРР нинг 9 миллион евролик гранти ҳисобига Янгиободда ва Чаркасардаги объектлар рекультивация қилинди, аммо узоқ муддатли мониторинг учун ҳуқуқий базанинг йўқлиги кейинги ишни чеклаб қўймоқда.
Бу корхоналар саноат хавфсизлиги учун нима англатади
Омборларнинг тўлиб-тошиши вазияти қонун якуний таҳририда қабул қилинмасдан олдин ҳам ҳозироқ амалий хатарлар яратмоқда.
- Корхонада вақтинча сақлаш — ошириилган масъулият зонаси. Ишлатилган манба марказга топширилгунча у ташкилот тасарруфида бўлади. Уни сақлаш шартларининг исталган бузилиши саноат ва радиацион хавфсизлик талабларининг бузилишидир.
- Текширувлар тўсатдан бўлиб қолди. 2025 йил 1 сентябрдан Давлат меҳнат инспекцияси олдиндан хабарсиз текширувлар ўтказмоқда. Бу саноат хавфсизлиги соҳасидаги қўшни назорат органларига ҳам тааллуқлидир.
- Санкциялар — шахсий ва муҳим. Меҳнат муҳофазаси ва саноат хавфсизлиги талабларини бузганлик учун жарима шахсан раҳбарга ёзилади: 5 дан 20 БҲМ гача, яъни ҳар бир аниқланган бузилиш учун 2 060 000 дан 8 240 000 сўмгача (БҲМ 2025 йил 1 августдан — 412 000 сўм). Агар бузилиш бахтсиз ҳодисага олиб келса — жиноий жавобгарлик мумкин.
- Иш жойларини аттестация қилиш — ҳимоянинг мажбурий элементи. Агар корхонада радиоактив манбалар ишлатилса ёки уларни вақтинча сақлаш зоналари яқинида иш жойлари мавжуд бўлса, долзарб аттестация — бу расмийатчилик эмас, балки раҳбарнинг ҳуқуқий ҳимоясидир. Режалаштирилган аттестация 5 йилда бир марта ўтказилади; технологик жараёнлар ўзгарганда навбатдан ташқари аттестация мажбурийдир.
Раҳбар ҳозироқ нима қилиши керак
- Корхонангиздаги ишлатилган манбалар ҳолатини текширинг: улар сақлаш марказига топширилганми, агар йўқ бўлса — вақтинча сақлаш шартлари белгиланган талабларга мос келадими.
- Радиацион хавфли зоналар билан боғлиқ иш жойларини аттестация қилишнинг долзарблигига ишонч ҳосил қилинг. Аттестация карталари ва ўлчов протоколлари — қатъий ҳисобот ҳужжатлари, уларнинг йўқлиги ёки эскириши текширувда алоҳида бузилиш сифатида қайд этилади.
- Қонунчилик ривожланишини кузатиб боринг. Қонун лойиҳаси биринчи ўқишда қабул қилинди; иккинчи ўқишдан ва имзоланганидан сўнг янги мажбурий талаблар пайдо бўлади — уларга олдиндан тайёрланиш пост-фактум муносабат билдирганидан яхшироқдир.
- Радиоактив манбалар билан ёки уларни вақтинча сақлаш жойлари яқинида ишлайдиган ходимлар учун йўриқнома ўтказинг ва буни ҳужжатли равишда тасдиқланг.
Омборларнинг тўлиб-тошиши вазияти ваҳима учун сабаб эмас, аммо ҳужжатларни ва меҳнат шароитларини инспектор олдиндан огоҳлантирмасдан остонада пайдо бўлишидан олдин тартибга келтириш фойдасига жиддий далилдир. Корхонангиздаги иш жойларини аттестация қилиш долзарб талабларга мос келишини xavfsiz-hayot.uz сайтида билиб олишингиз мумкин.