Mehnatni muhofaza qilish auditi — bu korxonaning mehnatni muhofaza qilishni boshqarish tizimini davlat tekshiruvidan oldin mustaqil baholashdir. Uning koʻpchilik bilmaydigan bevosita huquqiy oqibati bor: audit oʻtkazilgan va aniqlangan barcha kamchiliklar bartaraf etilgan tashkilotlar uch yil davomida rejali tekshirishlar roʻyxatiga kiritilmaydi. Nima tekshirilishini, jarayon qanday kechishini va korxonada qanday hujjatlar qolishini koʻrib chiqamiz.
Qonun nima deydi
Tartib Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilishni boshqarish tizimida audit oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizom bilan belgilangan (Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 27-apreldagi 246-son qaroriga 2-ilova). Ushbu nizomning 5-bandiga koʻra:
«Mehnatni muhofaza qilish auditi oʻtkazilgan va uning natijalariga koʻra aniqlangan barcha kamchiliklar bartaraf etilgan (yoki kamchiliklar aniqlanmagan) tashkilotlar keyingi uch yil mobaynida mehnatni muhofaza qilish talablariga rioya etilishi boʻyicha davlat nazoratini amalga oshirish maqsadida oʻtkaziladigan rejali tekshirishlar roʻyxatiga kiritilmaydi».
Asosiy shart — kamchiliklar bartaraf etilgan boʻlishi kerak. Auditning oʻzi imtiyoz bermaydi: hisobot boʻyicha bajarilmagan tadbirlar qolgan boʻlsa, rejali tekshirishlar roʻyxatidan chiqarish uchun asos yoʻq.
Audit ish beruvchining qaroriga binoan, shartnoma asosida mehnatni muhofaza qilish sohasidagi xizmatlar bozorining professional ishtirokchisi tomonidan oʻtkaziladi. Nizomda tamoyillar bevosita nomlangan: mustaqillik, xolislik, kasbiy mahorat va maxfiylik.
Tashqi va ichki audit — bu turli narsalar
| Ichki audit | Tashqi audit | |
|---|---|---|
| Kim oʻtkazadi | korxonaning mehnatni muhofaza qilish xizmati (muhandisi) | shartnoma asosida professional ishtirokchi |
| Davriyligi | yilda kamida bir marta | ish beruvchining qaroriga koʻra |
| Asos | 2025-yil 21-iyuldagi 454-son qaror, ilovaning 12-bandi | 2017-yil 27-apreldagi 246-son qaror, 2-ilova |
| Nima beradi | MMQB tizimiga qoʻyilgan talabning bajarilishi | kamchiliklar bartaraf etilganda 3 yil rejali tekshiruvsiz |
Yaʼni yilda bir marta ichki audit — 2025-yil iyulidan beri korxonaning oʻz zimmasidagi majburiyat, chunki 454-son qaror mehnatni muhofaza qilishni boshqarish tizimi toʻgʻrisidagi namunaviy nizomni joriy etdi. Tashqi audit esa ish beruvchining ixtiyoriy qarori, ammo aynan u uch yillik imtiyozni beradi.
Nizom boʻyicha besh bosqich
Nizomning 10-bandi besh bosqichni belgilaydi va yaxshi pudratchi ularning barchasidan oʻtadi, faqat hisobot bilan cheklanmaydi:
- Rejalashtirish. Ish boshlanishidan oldin auditorlik tashkiloti audit rejasini ishlab chiqadi: maqsadlar, oʻtkazish sabablari, mezonlar, audit sohasi, sana va joy, jadval, auditorlarning majburiyatlari. Rejani auditorlik tashkiloti rahbari imzolaydi va audit boshlanishidan oldin tekshirilayotgan tashkilot rahbariga taqdim etadi.
- Auditni oʻtkazish. Amaldagi tizimning belgilangan talablarga muvofiqligini kompleks tekshirish — qatʼiy tasdiqlangan reja doirasida.
- Natijalarni rasmiylashtirish. Xulosa va tavsiyalar bilan hisobot.
- Muvofiqlashtiruvchi va ogohlantiruvchi harakatlarni ishlab chiqish va amalga oshirish.
- Koʻrilgan choralar natijadorligini baholash.
Beshinchi bosqichga eʼtibor bering: usiz audit qogʻozda qoladi. Aynan shu bosqichda buzilishlar haqiqatan yopilgani tekshiriladi — bu esa uch yillik imtiyozning sharti.
Auditda nimalar oʻrganiladi
Nizomning 14-bandi oʻrganish predmetini sanab oʻtadi:
- audit maqsadlari, sohasi va mezonlariga taalluqli axborot, jumladan boʻlinmalar faoliyati va oʻzaro hamkorligi;
- ishlab chiqarish jarayonlari va hujjatlarning mehnatni muhofaza qilish boʻyicha normativ-huquqiy hujjatlar talablariga muvofiqligi;
- operatsiyalarni bajarish va ularni hujjatlashtirishning amaldagi tartibi talablarga muvofiqligi;
- tashkilotning tashkiliy tuzilmasi;
- maʼmuriy va ishchi tartib-taomillar, inson va moddiy resurslar, uskunalar;
- ish uchastkalari, operatsiyalar va ishlab chiqarish jarayonlari;
- mahsulotni ishlab chiqarish, saqlash va tashish jarayonlari — xavfsizlik talablariga muvofiqligi boʻyicha;
- zarur sinovlar va texnik koʻriklarni tashkil etish.
Amalda bu butun blokni tekshirishni anglatadi: mehnatni muhofaza qilish boʻyicha buyruq va nizomlar, xizmatning mavjudligi va tarkibi, yoʻl-yoʻriq jurnallari, oʻqitish dasturlari va bilimlarni tekshirish bayonnomalari, kasblar va ish turlari boʻyicha yoʻriqnomalar, xodimlarni SHV bilan taʼminlash va ularni berish hisobi, tibbiy koʻriklar, ish oʻrinlarini attestatsiyadan oʻtkazish natijalari, kasbiy xavf-xatarlarni baholash, baxtsiz hodisalarni tekshirish.
2026-yilda nima oʻzgardi
2025-yil 24-dekabrdan Vazirlar Mahkamasining 819-son qarori amal qiladi — u mehnatni muhofaza qilish ishlarini tashkil etish tartibini qaytadan belgiladi: xizmat, yoʻl-yoʻriqlar, oʻqitish, yoʻriqnomalar va mehnatni muhofaza qilish boʻyicha vakil. Amalda bu eski nizomlar boʻyicha tuzilgan hujjatlarni audit nomuvofiq deb topishini anglatadi:
- besh turdagi eski tizim boʻyicha yuritilgan yoʻl-yoʻriq jurnallari va dasturlari — endi yoʻl-yoʻriqlar kirish va ish joyidagi (dastlabki, davriy, navbatdan tashqari) turlarga boʻlinadi;
- davriy yoʻl-yoʻriq — olti oyda bir marta, zararli va xavfli ishlarda — uch oyda bir marta;
- mehnatni muhofaza qilish xizmati xodimlar soni va kasbiy tavakkalchilik toifasi boʻyicha meʼyorlarga mos boʻlishi, bevosita rahbarga boʻysunishi kerak, uning shtatini qisqartirib boʻlmaydi;
- mehnatni muhofaza qilish boʻyicha sertifikatlar uch yil amal qiladi — muddati oʻtgan sertifikat yoʻq hisoblanadi.
Toʻliq matnlar — Qonunchilik boʻlimida.
Auditdan soʻng korxonada nima qoladi
- Audit hisoboti — tekshirilgan boʻlinmalar, nomuvofiqliklar roʻyxati va ularning jiddiylik darajasi boʻyicha tasnifi, tavsiyalar.
- Muvofiqlashtiruvchi va ogohlantiruvchi tadbirlar rejasi — muddatlari va masʼullari bilan.
- Kamchiliklar bartaraf etilganini tasdiqlovchi hujjatlar — rejali tekshiruv masalasida aynan shularga tayanasiz.
Audit qachon shoshilinch kerak
- korxona hech qachon mehnat inspeksiyasi tekshiruvidan oʻtmagan va haqiqiy holatni bilmaysiz;
- mehnatni muhofaza qilish boʻyicha mutaxassis almashgan va tizimdan nima qolgani nomaʼlum;
- baxtsiz hodisa yoki insident yuz bergan;
- qonunchilik oʻzgargan — hozirgidek, 819-son qarordan keyin;
- korxona kengaymoqda: yangi maydonchalar, uskunalar, ish turlari;
- tender yoki buyurtmachi tekshiruviga tayyorgarlik koʻrmoqdasiz.
Biz 1994-yildan beri Oʻzbekiston boʻylab mehnatni muhofaza qilish auditini oʻtkazamiz — obyektga chiqib, hujjatlarni tahlil qilib va kamchiliklar bartaraf etilgunga qadar hamrohlik qilib, faqat hisobot berish bilan cheklanmaymiz.